Khi Việt Nam mất cả Gia Hưng lẫn Xuân Son: Bài toán độ sâu đội hình ở ASEAN Cup

Trong một quán cà phê nhỏ ở Busan, tôi mở lại đoạn băng trận Việt Nam thua Thái Lan tại ASEAN Cup. Người pha chế người Hàn liếc nhìn màn hình rồi hỏi đội áo đỏ đang đá với ai. Tôi không trả lời ngay. Tôi chỉ tay vào khoảng không trước vòng cấm địa, nơi lẽ ra một tiền đạo phải đứng chờ bóng. Không có ai ở đó. Bóng vẫn được đưa lên tuyến trên, vẫn luân chuyển qua các tuyến, nhưng nó rơi vào một vùng trống không có người đón. Đó là hình ảnh tôi mang theo suốt nhiều ngày sau: một đội bóng vẫn chạy, vẫn tranh chấp, vẫn gào thét, nhưng phía trước họ là một khoảng trống mà không ai trong số mười một cầu thủ trên sân biết lấp bằng cách nào.

Phạm Gia Hưng rời đội vì tang gia. Nguyễn Xuân Son rời đội vì chấn thương. Hai tiền đạo, hai mũi nhọn nguy hiểm nhất của bóng đá Việt Nam, biến mất trong cùng một quãng thời gian ngắn. Và tôi ngồi đây, cách nơi ấy hơn bốn nghìn cây số, nhận ra mình đang chứng kiến một bài học cũ kỹ của bóng đá thế giới được kể lại bằng giọng Việt Nam. Khi một hàng công được xây trên hai cái tên, người ta không xây một hàng công. Người ta xây một canh bạc.

Việt Nam bước vào ASEAN Cup với tư cách ứng viên vô địch quen thuộc. Vị thế ấy được xây bằng nhiều thế hệ: một nền bóng đá Đông Nam Á có tổ chức, có kỷ luật, có những cầu thủ từng chơi bóng ở châu Âu và Nhật Bản. Nhưng giải năm nay đặt họ vào một cái khung khắc nghiệt hơn mọi lần. Sau hai lượt trận vòng bảng, đội tuyển có ba điểm, thua Thái Lan trong trận cầu được xem là quyết định ngôi đầu, và đánh mất cơ hội vào chung kết sớm hơn dự kiến. Cánh cửa còn lại hẹp: giành vị trí nhì bảng, và điều kiện tối thiểu là không được thua Pakistan ở lượt trận cuối.

Thái Lan ở phía bên kia đường biên giới bóng đá vẫn là một thế lực nguyên vẹn. Họ có đội hình đầy đủ, có chiều sâu, có những phương án tấn công không phụ thuộc vào một cá nhân nào. Việt Nam, ngược lại, bước vào giải với một hàng công được thiết kế xoay quanh hai chân sút chủ lực. Khi cả hai cùng vắng mặt, cấu trúc ấy lộ ra nguyên hình: một tòa nhà đẹp nhưng chỉ có hai cây cột.

Bức tranh bảng đấu cũng không giúp Việt Nam dễ thở. Thái Lan gần như nắm chắc ngôi đầu. Philippines và Pakistan bị xem là những đội yếu hơn, nhưng chính vì thế mà áp lực dồn lên vai Việt Nam lại càng lớn. Khi bạn được kỳ vọng thắng, mọi trận đấu đều trở thành một cuộc kiểm tra. Và khi bạn bước vào cuộc kiểm tra ấy mà thiếu đi những người giỏi nhất, sai lầm nhỏ nhất cũng đủ để trở thành thảm họa.

Pakistan, dù bị đánh giá thấp hơn, sẽ bước vào trận đấu với tâm thế của một đội không còn gì để mất. Với họ, việc cầm hòa Việt Nam đã là một thành công lịch sử. Với Việt Nam, một trận hòa cũng có thể là đủ để giữ vị trí nhì bảng, nhưng nó sẽ để lại một vết nhơ trong cảm nhận của người hâm mộ. Sự bất cân xứng về kỳ vọng ấy là một lợi thế tâm lý dành cho đội bóng yếu hơn.

Tôi đã theo dõi bóng đá Đông Nam Á suốt nhiều năm, và tôi học được một điều mà các bảng thống kê hiếm khi nói ra. Ở những nền bóng đá có nguồn lực hạn chế, sự phụ thuộc vào cá nhân không phải là lựa chọn chiến thuật. Nó là hệ quả của một quá trình đào tạo chưa đủ dày. Người ta không cố ý xây đội bóng quanh hai tiền đạo. Người ta buộc phải làm thế, vì trong cả một thế hệ, chỉ có hai người đủ tầm gánh trách nhiệm ghi bàn ở đẳng cấp này.

Trận gặp Pakistan vì thế không còn là một trận đấu bình thường. Nó là một cuộc kiểm tra độ sâu đội hình. Và với một người viết bóng đá đã đi qua hơn bốn mươi năm quan sát, tôi biết những cuộc kiểm tra như thế thường phơi bày nhiều hơn những gì người ta muốn thấy.

Hãy bắt đầu từ thứ cụ thể nhất: không gian. Phạm Gia Hưng là mẫu tiền đạo chơi bằng không gian phía sau hàng thủ đối phương. Anh di chuyển vào các hành lang giữa trung vệ và hậu vệ biên, tạo ra những đường chạy mà tiền vệ Việt Nam đã học cách tìm thấy. Nguyễn Xuân Son là mẫu tiền đạo chơi bằng không gian trước mặt, người có thể giữ bóng, làm tường và kết thúc trong vòng cấm. Hai người, hai kiểu không gian khác nhau. Mất cả hai, Việt Nam mất cả chiều sâu lẫn chiều rộng của mối đe dọa.

Sự khác biệt giữa một đội bóng có tiền đạo và một đội bóng không có tiền đạo không nằm ở số bàn thắng. Nó nằm ở số lần bóng được đưa vào vùng nguy hiểm. Khi không có ai để nhắm tới, các tiền vệ Việt Nam sẽ tự động chuyển sang phương án an toàn hơn: chuyền ngang, chuyền về, giữ bóng. Đó là bản năng tự vệ của bóng đá. Không ai muốn mất bóng khi phía trước là khoảng không.

Điều đó dẫn tới một hệ quả khác: áp lực lên hàng tiền vệ. Trong trận gặp Pakistan, trách nhiệm tạo ra cơ hội sẽ dồn vào những người như Nguyễn Tiến Linh, các cầu thủ chạy cánh và những tiền vệ tấn công. Nếu HLV Kim Sang Sik chọn giải pháp để các cầu thủ chạy cánh bó vào trong, đội bóng sẽ có thêm người ở trung lộ nhưng mất đi chiều rộng. Nếu ông giữ họ ở biên và đẩy bóng dài, đội bóng cần một người làm tường — thứ mà không ai trong đội hình hiện tại làm tốt bằng hai người đã rời đi.

Tôi không có dữ liệu xG hay PPDA riêng cho tình huống này, và tôi sẽ không bịa ra chúng. Nhưng tôi có đủ kinh nghiệm để nói rằng một hàng công thiếu chân sút bản năng thường đánh mất khoảng một phần ba số cơ hội rõ ràng. Đó là điều tôi rút ra từ việc theo dõi nhiều đội bóng rơi vào hoàn cảnh tương tự qua các kỳ giải. Bóng vẫn đến vòng cấm. Người ta chỉ không kết thúc được.

Hàng thủ Pakistan, dù bị đánh giá thấp hơn, sẽ nhận ra điều này rất nhanh. Khi không có tiền đạo đối đầu, một hàng thủ yếu bỗng trở nên tự tin hơn. Họ dám dâng cao, dám tranh chấp ở giữa sân, dám chơi một trận đấu mà trước đó họ không dám mơ. Nỗi sợ của đối thủ biến mất khi bạn không còn vũ khí để khiến họ sợ.

Có một kịch bản mà tôi đã thấy lặp lại nhiều lần. Đội mạnh hơn, thiếu chân sút, kiểm soát bóng sáu bảy phần trăm, tung ra hai mươi cú sút nhưng chỉ ba lần trúng đích. Đối thủ phòng ngự số đông, chờ một tình huống cố định hoặc một sai lầm. Và khi trận đấu bước vào những phút cuối, đội mạnh hơn bắt đầu hoảng, đẩy cao đội hình, để lộ khoảng trống phía sau. Đó là lúc một trận thắng dễ dàng biến thành một cú sốc. Việt Nam cần tránh đúng cái kịch bản ấy.

Đó là bài toán chiến thuật mà Kim Sang Sik phải giải trong vài ngày. Một hướng đi là kiểm soát bóng nhiều hơn, kéo đối thủ ra khỏi khối phòng ngự bằng những đường chuyền kiên nhẫn, rồi tìm khoảng trống ở hai hành lang. Một hướng khác là pressing tầm cao, giành bóng ở phần sân đối phương và tận dụng những tình huống hỗn loạn. Cả hai đều có giá của nó.

Con đường kiểm soát bóng đòi hỏi sự kiên nhẫn mà một đội bóng đang chịu áp lực kết quả thường không có. Con đường pressing tầm cao đòi hỏi thể lực mà một đội bóng vừa trải qua trận thua nặng nề về tinh thần cũng không dễ có. Trong bóng đá, khi bạn mất đi công cụ quen thuộc, bạn không chỉ mất một phương án. Bạn mất luôn sự tự tin để thực hiện những phương án còn lại.

Có một khía cạnh khác mà ít người nhắc tới: yếu tố tâm lý. Phạm Gia Hưng rời đội vì mất mát gia đình. Cả đội biết điều đó. Trong phòng thay đồ, một nỗi buồn chung có thể trở thành chất keo kết dính, hoặc thành một sức nặng. Các cầu thủ sẽ muốn thắng để dành tặng cho đồng đội của mình. Nhưng họ cũng sẽ sợ thua, vì thua trong hoàn cảnh ấy mang một ý nghĩa khác. Cảm xúc là một loại nhiên liệu. Nhưng nhiên liệu không kiểm soát được thì dễ cháy thành đám lửa.

Và đây là lúc tôi phải nói điều mà tôi luôn trăn trở khi viết về bóng đá Đông Nam Á. Chúng ta quá dễ biến một bi kịch cá nhân thành một câu chuyện cổ tích tập thể. Truyền thông sẽ dựng lên hình ảnh đá cho Hưng, chiến thắng vì Hưng. Tôi hiểu vì sao. Đó là cách con người tạo ra ý nghĩa từ đau thương. Nhưng bóng đá không vận hành bằng ý nghĩa. Nó vận hành bằng những đường chuyền đúng người, những pha di chuyển đúng lúc, và một chân sút biết đặt bóng vào lưới khi cơ hội đến.

Về Nguyễn Xuân Son, tôi có một suy nghĩ riêng. Anh là mẫu cầu thủ nhập tịch đã tìm thấy ở Việt Nam một nơi mà mình thực sự thuộc về. Có ngôi sao chỉ cháy rực ở nơi mình được yêu, không phải nơi đèn sáng. Xuân Son cháy rực trong màu áo đỏ, trước những khán đài gọi tên anh bằng một thứ tình cảm mà anh không có ở quê hương thứ nhất. Chấn thương của anh vì thế vượt ra ngoài phạm vi chuyên môn. Nó là một vết cắt vào câu chuyện về sự thuộc về — thứ câu chuyện mà tôi, một kẻ xa xứ, hiểu rõ hơn ai hết.

Nhưng tôi muốn đi ngược dòng một chút, vì đó là cách tôi viết. Tôi viết ngược chiều gió, nhưng lòng tôi không bao giờ ngược với bóng đá. Người ta đang hỏi nhau: Việt Nam có vượt qua Pakistan mà không có hai tiền đạo không? Tôi cho rằng câu hỏi ấy đúng nhưng chưa đủ. Câu hỏi lớn hơn là: vì sao một nền bóng đá có tham vọng dự World Cup lại chỉ có hai tiền đạo đủ tầm gánh cả một hàng công?

Đây là điểm mù tôi nhìn thấy sau nhiều năm quan sát. Bóng đá Việt Nam đã làm rất tốt ở tuyến giữa và hàng thủ. Nhưng ở vị trí tiền đạo, nơi đòi hỏi bản năng ghi bàn — thứ khó dạy nhất trong bóng đá — họ vẫn phụ thuộc vào một vài cá nhân. Khi cả hai cùng vắng, không có ai bước lên. Đó là dấu hiệu của một lỗ hổng trong đào tạo, vượt ra ngoài phạm vi một tai nạn của lịch thi đấu.

Tôi từng viết về cách các hệ thống câu lạc bộ vệ tinh có thể giúp những đội bóng lớn né các quy định đào tạo nội địa, biến những tài năng trẻ ở các giải nhỏ thành tài sản được luân chuyển. Ở cấp độ đội tuyển, hệ quả của cơ chế ấy hiện ra theo cách khác: những cầu thủ trẻ không được trao cơ hội đủ sớm, và khi đội tuyển cần họ, họ chưa sẵn sàng. Việc Việt Nam phải loay hoay tìm người thay thế trong vài ngày là một triệu chứng, không phải một nguyên nhân.

Tôi không viết để được đồng tình. Tôi viết để đánh thức một câu hỏi đang ngủ quên. Và câu hỏi đang ngủ quên ở đây là: liệu Việt Nam có đang xây một nền bóng đá đủ sâu để chịu được mất mát, hay chỉ đang xây một đội hình đủ đẹp để tỏa sáng trong những ngày trời yên?

Tôi không dám chắc Việt Nam sẽ thắng Pakistan. Nhưng tôi tin rằng trận đấu ấy sẽ trả lời một câu hỏi lớn hơn kết quả. Nếu đội bóng tìm ra cách ghi bàn mà không cần những người hùng quen thuộc, đó là dấu hiệu của một sự trưởng thành thật sự. Nếu họ gục ngã, đó là lời nhắc rằng bóng đá không tha cho những cấu trúc mong manh.

Nước mắt trên bàn phím cũng mặn như nước mắt trên sân cỏ. Và có lẽ, điều đẹp nhất mà bóng đá có thể dạy chúng ta không phải là chiến thắng, mà là cách một tập thể đứng lên khi những người dẫn đường của họ vắng mặt.